നമ്മളറിയാതെ അട്ടിമറിക്കപ്പെടുന്ന നമ്മുടെ എണ്ണമറ്റ യാത്രാ സ്വപ്നങ്ങളിൽ നിന്ന് ഏതേലും ഒരു സ്വപ്നം വീണ്ടും ഉയിർത്തെഴുന്നേറ്റു വന്നാൽ കിട്ടിയ അവസരം പാഴാക്കാതെ സ്വപ്നം സാക്ഷാത്കരിക്കുക എന്നല്ലാതെ വീണ്ടും അത് നീട്ടിവയ്ക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിക്കാറില്ല. നേരിട്ട് കണ്ടറിയുക, തൊട്ടറിയുക, സ്വന്തമായി അനുഭവിക്കുക, ഇവയെല്ലാം യാത്രകളിലൂടെ മാത്രം കിട്ടുന്ന അനുഭൂതികളാണ്. വീട്ടിനുള്ളിൽ വിരലൊന്നമർത്തി കമ്പ്യൂട്ടർ സ്‌ക്രീനിൽ കാണുന്ന ചിത്രങ്ങൾ വെറും നെടുവീർപ്പുകളായി മനസ്സിൽ കുമിഞ്ഞു കൂടും. യാത്രകളിൽ താൽപ്പര്യമില്ലാത്ത മനുഷ്യന്മാരെല്ലാം എനിക്ക് അത്ഭുതമാണ്. കുറഞ്ഞപക്ഷം മനസ്സുകൊണ്ട് എങ്കിലും അവരൊക്കെ യാത്ര ചെയ്യാറില്ലേ? പറന്നെത്താം എനിക്ക് എത്ര ദൂരെ വേണമെങ്കിലും; പക്ഷേ, മനസ്സിനൊടൊപ്പം എന്റെ ശരീരവും പണ്ട് പണ്ടെപ്പോഴോ കണ്ട സ്വപ്നത്തിലെ പച്ചപുൽത്തകിടും, ദൂരെ മഞ്ഞു മലകളും, താഴ്‌വാരത്തെ സ്വച്ഛസുന്ദരമായ നദിക്കരയും ആട്ടിൻ പറ്റങ്ങളും അവയ്ക്ക് പുറകിലായി കുന്നിറങ്ങി വരുന്ന ആട്ടിടയനെയും നേരിട്ട് കാണുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ആ ഒരിത്, ആ ഒരു കോരിത്തരിപ്പ്, പറഞ്ഞറിയിക്കാൻ പറ്റാത്ത അവസ്ഥയാ ണ്. പഹല്ഗാമിലെ ആ പച്ചപ്പുല്ലിൽ സന്ധ്യ വരെ എനിക്ക് ഇരിക്കാനും, അതുകഴിഞ്ഞു ആടുകളോടൊപ്പം, ആട്ടിടയന്റെ വീട്ടിൽ തങ്ങാനും, ലിഡ്‌ഡർ നദിയുടെ പോഷക നദിയായ ആരുനദിയിൽ ഒന്ന് മുങ്ങിക്കുളിച്ച് യാത്ര തുടരാനും ഞാൻ അറിയാതെ മോഹിച്ചു പോയി.

kashmir tourism

ആരു താഴ്‌‌വരയിൽ എനിക്ക് കിട്ടിയ ആ ഒരു സായാഹ്നത്തിന് നന്ദി പറയേണ്ടത് ലതയോടും സിലുവിനോടുമാണ്. ലത രാജായെ പരിചയപ്പെടുന്നതു ഫെയ്‌സ് ബുക്കിലൂടെയാണ്. ലത യാത്രകൾ ഏറെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നൊരു വ്യക്തി മാത്രമല്ല, തന്നെപ്പോലെ തന്നെ യാത്രകൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന മറ്റു സ്ത്രീകളെയും കൂട്ടി യാത്രകൾ നടത്താൻ വഴിയൊരുക്കുന്ന ഒരു സംഘാടക കൂടിയാണ്. ഇതിനുമുമ്പും ഒരു കാശ്മീർ യാത്ര അവർ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. സിൽസില എന്ന സിലുവിനെ പരിചയപ്പെട്ടു കഴിഞ്ഞപ്പോൾ തോന്നി, അയ്യോ ഇവളെ എന്തേ പണ്ടേ കണ്ടില്ല, അറിഞ്ഞില്ല എന്നൊക്കെ. എങ്കിൽ എവിടൊക്കെ ഇതിനു മുമ്പ് പോകാമായിരുന്നു!

മഹാപ്രളയത്തിന് ശേഷം, കേരളം ഉയിർത്തെഴുന്നേൽക്കുന്നതും നോക്കിയിരിക്കുമ്പോഴാണ് ലതയുടെ വിളി വരുന്നത്. സെപ്തംബര് 22ന് കശ്മീർ യാത്ര ബെംഗളുരൂവിലുളള ഒരു സുഹൃത്ത് സിൽസിലയുമായി പ്ലാനിടുന്നുണ്ട്, താൽപ്പര്യം ഉണ്ടോ എന്നറിയാനാണ് എന്നെ വിളിച്ചത്. അഞ്ച് ദിവസം മാത്രമേ പരിപാടി ഇട്ടൊള്ളു. അങ്ങനെ 31 പേരുള്ള ആ സംഘം ലതയുടെയും സിലുവിന്റെയും നേതൃത്വത്തിൽ ശ്രീനഗറിലേക്ക് പറന്നു. ഇത്രയേറെ പേരുണ്ടാവുമെന്നൊന്നും അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല. ശ്രീനഗർ എയർപോർട്ടിൽ വച്ചാണ് സംഘത്തിലെ എല്ലാവരേയും ഒരുമിച്ചു കാണുന്നത്. കാസർകോട് മുതൽ തിരുവനന്തപുരം വരെയുള്ളവർ, വിവിധപ്രായക്കാർ, തൊഴിൽ ഉള്ളവരും ഇല്ലാത്തവരും. എല്ലാവരും പറയുന്ന മലയാളം തന്നെ എന്താ രസം കേൾക്കാൻ! പ്രത്യേകിച്ചും “നമ്മുടെ ആമീന്റെ” മലപ്പുറം ഭാഷ. എല്ലാവർക്കുമുള്ള സമാനത, കശ്മീർ കാണാനുള്ള വെമ്പൽ മാത്രമായിരുന്നു.

എയർപോർട്ടിൽ ഞങ്ങളെ കാശ്മീർ കാണിക്കാൻ തയ്യാറായി ടൂർ ഓപ്പറേറ്റർ മല്ലിക് കാത്തു നിന്നിരുന്നു. സ്വയം പരിചയെപ്പെടുത്തിയ ശേഷം രണ്ട് ബസ്സുകളിലായി ആദ്യം ലഞ്ച് കഴിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയത്. ചൂട് ഏതാണ്ട് ഡൽഹിയിലെ പോലുണ്ടായിരുന്നു. ഒറ്റ നോട്ടത്തിൽ ശ്രീനഗറിന് പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്ലാമർ ഒന്നും തോന്നിയില്ല. ഒരു പാവം പിടിച്ച ലുക്ക്. ഇടക്കിടെയെല്ലാം പട്ടാളക്കാർ വഴിയോരത്ത് തോക്കും പിടിച്ചു നിൽപ്പുണ്ട്. തദ്ദേശസ്ഥാപനങ്ങളിലേ ക്കുളള തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഒക്ടോബർ ആദ്യവാരത്തിലായിരുന്നെങ്കിലും, റോഡിൽ ആ ബഹളമൊന്നുമില്ല. സ്ഥാനാർത്ഥികളുടെ പേരും പടവും ഒന്നും കാണുന്നില്ല. രണ്ടായിരത്തി അഞ്ചിന് ശേഷം ആദ്യമായാണ് മുനിസിപ്പൽ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടക്കുന്നത്. പ്രധാന പാർട്ടികളായ നാഷണൽ കോൺഫെറെൻസും പീപ്പിൾസ് ഡെമോക്രാറ്റിക് പാർട്ടിയും വിട്ടുനിൽക്കുകയായിരുന്നു.

നിറപ്പകിട്ടാർന്ന കശ്മീർ ആയിരുന്നു മനസ്സിൽ. കശ്മീരിന്റെ നിറങ്ങൾ എവിടെ? ചാരുത എവിടെ? നഗര വശ്യത എവിടെ? നിറം മങ്ങിയ മേൽക്കൂരകൾ. എന്തായാലും ബഹുനില കെട്ടിടങ്ങളും മാളുകളും കോർപ്പറേറ്റ് ഓഫീസുകളും ഒന്നും ഇല്ല. ആധുനിക വാസ്തുവിദ്യയുടെ ആർഭാടങ്ങൾ ഒന്നുമില്ലാത്ത കെട്ടിടങ്ങളുടെ ചരിഞ്ഞ മേൽക്കൂരകൾ അധികവും ഷീറ്റിട്ടിരിക്കയാണ്. അടിയിൽ തടിയുടെ റൂഫ് ആവും.

മുംബൈയിലെ തിരക്കേറിയ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകളും പൊതു നിരത്തുകളും ലേഡീസ് കംപാർട്മെന്റുകളും കണ്ടറിഞ്ഞ എനിക്ക് ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ ശ്രീനഗറിലെ പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളുടെ അഭാവം ഉണ്ടോയെന്ന് സംശയം തോന്നാതിരുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ എന്റെ കണ്ണുകൾ പൊതുവഴിയിലും, വാഹനങ്ങളിലും കടകളിലും മാർക്കറ്റുകളി ലും സ്ത്രീകളെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു.

അന്ന് രാത്രി ഞങ്ങൾക്ക് തങ്ങാനായി മല്ലിക് ഒരുക്കിയത് ഹൗസ് ബോട്ടുകളാണ്. ഡാൽ തടാകക്കരയിൽ ഞങ്ങളെ എത്തിച്ചിട്ടു അയാൾ അക്കരെ കിടക്കുന്ന ഹൌസ് ബോട്ടുകളിൽ ചൂണ്ടി കാണിച്ചു. ഹൗസ്‌ബോട്ടിൽ എത്താൻ ഷിക്കാരാ (നൗക)വേണം. ബാഗുകളുമായി നൗകയിൽ കയറാൻ ഷിക്കാരാവാല ഞങ്ങളെ സഹായിച്ചു.

ഉൾഭാഗമൊക്കെ കശ്മീരിലെ പരമ്പരാഗതമായ രീതിയിൽ അലങ്കരിച്ചിട്ട ഹൗസ്‌ബോട്ടുകൾ വിശാലമാണ്, ലോബിയും,ഡൈനിങ്ങ് ഹാളും, കടന്നു, നീണ്ട വരാന്തയിലൂടെ നടന്നാൽ ഇടതു വശത്ത് ഒരു കുഞ്ഞു അടുക്കളയും, കിടപ്പ് മുറികളും കാണാം. ഓരോ മുറികളിലും അറ്റാച്ഡ് ബാത്‌റൂമും ഉണ്ട്. ഒന്ന് ഫ്രഷ് ആയശേഷം ചായ കുടിച്ച് ഞങ്ങൾ തടാകത്തിലൊരു സായാഹ്‌ന സഞ്ചാരത്തിനായി തയ്യാറായി. ഷിക്കാരകൾ ഞങ്ങൾക്കായി കാത്തു കിടന്നിരുന്നു. അപ്പോഴും എന്റെ കണ്ണുകൾ കശ്മീരി സ്ത്രീകളെ തിരയുകയായിരുന്നു. ഒടുവിൽ രണ്ടും കൽപ്പിച്ച് ഞാൻ നൗകാവാലയോട് ചോദിച്ചു, കശ്മീരിലെ സുന്ദരികൾ എവിടെ? നൗകയും തുഴഞ്ഞു മുഖം പാതി മറച്ചു കടന്നു പോകുന്ന അപൂർവം ചില സ്ത്രീകളെ കണ്ടതല്ലാതെ, പൂക്കൾ വിൽക്കാനോ മാലയും വളയും വിൽക്കാനോ സ്ത്രീകളല്ലല്ലോ വരുന്നത്? സിനിമയിലൊക്കെ ഷിക്കാരയിൽ പൂക്കൾ വിൽക്കുന്ന സ്ത്രീകളെ കാണാമല്ലോ. അയാൾ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു അതൊക്കെ പഴയ സിനിമകളിൽ അല്ലെ? അതെ, ഒറ്റപ്പെട്ടൊരു സംസ്ഥാനം അല്ലെ കശ്മീർ? ടുറിസ്റ്റുകൾക്ക് വരാൻ പോലും പേടിയാണ്. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സമയത്ത് കശ്മീരിൽ തന്നെ നിനക്ക് പോണോ എന്ന് ചോദിക്കുന്നവർ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരുടെയും കുടുംബത്തിനുള്ളിലും പുറത്തും ഉണ്ടായി രുന്നു.

ഞങ്ങളുടെ ഷിക്കാരക്ക് ചുറ്റും കച്ചവടത്തിനായി മറ്റു ഷിക്കാരകളും തുഴഞ്ഞു പലരും വന്നു. ചിലതിൽ ചായ, മറ്റു ചിലതിൽ, മാല, വള, കമ്മൽ. ചിലർ കാശ്മീരി വേഷങ്ങളും ആഭരണങ്ങളുമായി വന്നു, അതൊക്കെ ധരിച്ചു ഫൊട്ടോ എടുക്കാൻ. ഒരു ഫോട്ടോക്ക് നൂറു രൂപ. തടാകത്തിലൂടെ ധൃതിയിൽ വഞ്ചിയും തുഴഞ്ഞു പോകുന്ന സ്ത്രീയുടെ മുഖത്ത്, ഞങ്ങളെ കണ്ടപ്പോൾ ഒരു നിമിഷം വിടർന്ന പുഞ്ചിരി മൊബൈൽ ക്യാമറയിൽ പകർത്താൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചു. തടാകം വളരെ വിശാലമാണ്. ദൂരെ മലമുകളിൽ ശ്രീ ശങ്കരാചാര്യരുടെ ക്ഷേത്രംകാണാം. തടാകത്തിന്റെ തീരത്ത് ദൂരെ ഷാലിമാർ ബാഗും നിഷാന്ത് ഗാർഡനും കാണാം, പക്ഷെ അന്ന് ഗാർഡൻ കാണാൻ ഞങ്ങൾക്ക് സമയം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഷിക്കാര വാലകൾ ഞങ്ങളെ അവർക്കു സ്വാധീനമുള്ള കരകൗശല കടകളിലേക്ക് നിർബന്ധിച്ചു കൊണ്ട് പോകാൻ ശ്രമിച്ചു. പക്ഷെ അവിടെ ഷോപ്പിങ് ‘കത്തി’യാണെന്നുള്ള മുന്നറിയിപ്പ് കാരണം കടകൾക്കുള്ളിലേക്ക് കയറാൻ താൽപ്പര്യം ഞങ്ങൾ കാണിച്ചില്ല. സന്ദർശകർ താരത്യമേന കുറവായതിനാൽ ആവും, ഷിക്കാരകൾ ഞങ്ങളെ ആകെ പൊതിഞ്ഞു. അതിനാൽ സൂര്യാസ്തമയം വേണ്ടുവോളം ആസ്വദിക്കാൻ പറ്റിയില്ല.

kashmir travel

കാലാവസ്ഥക്കനുസരിച്ച് ദാൽ തടാകത്തിന്റെ സ്വഭാവവും മാറുന്നു. വിവിധ ഇനം ജലസസ്യങ്ങളുടെയും മീനുകളുടെയും സ്രോതസ്സ് ആണ് ദാൽ തടാകം. താമരപ്പൂക്കളുടെ കൃഷി തന്നെയുണ്ട്. ദേശാടനപ്പക്ഷികൾ എത്താറുണ്ട്. താറാവിനെ പോലത്തെ ഒരു കുഞ്ഞു പക്ഷിയെ ഞങ്ങൾ കണ്ടിരുന്നു. പക്ഷെ ഇന്ന് പല അപൂർവ സസ്യങ്ങളും ഇല്ലാതായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. തടാകത്തിൽ ചില വലിയ ഹൗസ്‌ബോട്ടുകൾ കാലിയായി കിടപ്പുണ്ട്. അതിൽ ഒരു പഴയ, ഉപയോഗശൂന്യമായ ഹൗസ് ബോട്ട് കുറെയധികം വർഷമായത്രേ തടാകത്തിൽ കിടക്കുകയാണ് എന്നാണ് നൗകാവാലാ പറഞ്ഞത്. അതും അതിനും ചുറ്റുമുള്ള തടാകത്തിന്റെ ഭാഗവും ഏതോ ഒരു സ്വകാര്യ വ്യക്തിയുടേതാണത്രെ. ടൂറിസ്റ്റുകളെ ആകർഷിക്കാനായി ഹൗസ്ബോട്ടുകളും, കടകളും ധാരാളമുണ്ട്. ചിലർ തടാകത്തോട് ചേർന്ന് പച്ചക്കറി കൃഷിയും താമരക്കൃഷിയും നടത്തുന്നു. നമ്മുടെ നാട്ടിലെ കായൽ നികത്തുന്ന പോലെ തടാകത്തിൽ കൈയ്യേറ്റം നടക്കുന്നതിനാൽ ദാൽ തടാകം ചുരുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കയാണ് എന്ന് റിപ്പോർട്ടുകൾ. മാലിന്യങ്ങളും കീടനാശിനികളും തടാക ത്തിലെ വെള്ളത്തിനെ മലിനമാക്കുന്നു. ബോട്ടുകളിൽ നിന്ന് തന്നെ മാലിന്യങ്ങൾ നേരെ തടാകത്തിലെ വെള്ളത്തിലാവുമല്ലോ എത്തുന്നത്. പായലും മാലിന്യങ്ങളും ചില ഭാഗങ്ങളിൽ കൂടുതലായി അടിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ സഹായത്തോടെ, ദാൽ തടാകത്തിന്റെ പുനരുദ്ധാരണ പദ്ധതി തുടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞു. പ്രകൃതി രമണീയമായ ഏതു സ്ഥലവും ടൂറിസത്തിന്റെ പേരിൽ കച്ചവട കണ്ണുകളോടെ മാത്രം കാണുന്ന നമ്മുടെ വ്യവസ്ഥിതി എന്ന് മാറും എന്ന് ഞാൻ അറിയാതെ ചിന്തിച്ചു പോയി. ഒരു സ്ഥലം സംരക്ഷിച്ചു കൊണ്ട് തന്നെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ടൂറിസ്റ്റുകൾക്ക് നൽകിക്കൊണ്ട്, ടൂറിസം നടപ്പാക്കിക്കൂടെ?
ഹൗസ്‌ബോട്ടുകൾ തടാകത്തിലെ വെള്ളം കൂടുതൽ നശിപ്പിക്കുമെന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ നമുക്കവിടെ താമസിക്കേണ്ടിയിരുന്നില്ലായിരുന്നവെന്ന് എനിക്ക് തോന്നാതിരുന്നില്ല. ബോട്ടിന്റെ തറ മരം കൊണ്ട് ഉണ്ടാക്കിയതിനാൽ വെള്ളം വീഴാതെ നോക്കണമെന്ന് പ്രത്യേക നിർദേശം ഉണ്ടായിരുന്നു. ഹൗസ്‌ബോട്ടിന്റെ ഉടമസ്ഥർ അവരുടെ ബോട്ടുകളെ പറ്റി എത്ര ഉൽകണ്ഠാകുലരാണ്! പക്ഷെ ആ ആകുലത ഇത്രയും മനോഹരമായ തടാകത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനെ കുറിച്ചെന്ത് കൊണ്ടില്ല? തടാകത്തിലെ ജലസസ്യങ്ങളെയും, ചെറുമീനുകളെയും പക്ഷികളെയും ഇല്ലാതാക്കുന്ന മാലിന്യങ്ങൾ വെള്ളത്തിലേക്ക് തള്ളാതിരിക്കാനുള്ള മാർഗങ്ങൾ കണ്ടെത്തിക്കൂടേ?

രാത്രി ഏറെ വൈകും വരെ ഷിക്കാരകളിൽ കൗതുക വസ്‌തുക്കളുമായി കച്ചവടക്കാർ ഞങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും തേടി വന്നു. അവരോടൊക്കെ വിലപേശിയും കൊച്ചുവർത്തമാനങ്ങൾ പറഞ്ഞും സമയം പോയതറിഞ്ഞില്ല. കേരളത്തിൽ നിന്നാണ് ഞങ്ങൾ എത്തിയതെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ പലരും വളരെ ആശങ്കയോടെ വെള്ളപ്പൊക്ക ദുരിതങ്ങളെ കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. പലരുടെയും ബന്ധുക്കൾ കേരളത്തിൽ കശ്മീരി ഹാൻഡി ക്രാഫ്റ്റ്സ് വിൽക്കുന്നവരാണ്.

ഇടക്കെപ്പോഴോ ബോട്ടിന്റെ വരാന്തയിൽ നിന്നപ്പോൾ തൊട്ടടുത്ത ബോട്ടിലേക്ക് രണ്ട് യുവതികൾ കടന്നു പോയി. മണികിലുക്കം പോലെയുള്ള അവരുടെ ചിരി കേട്ടപ്പോൾ ഞാൻ ഹലോ എന്നുറക്കെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു. പെട്ടെന്ന് ചിരി ഒച്ച താഴ്ത്തി, തട്ടം വച്ച് മുഖം മറച്ചു അവരെന്നെ നോക്കി എന്നോട് ഒരു ഹലോ പറഞ്ഞു അപ്രത്യക്ഷരായി. ഒരു പക്ഷെ അവരാവും അന്ന് രാത്രിയിലെ അത്താഴവും പിറ്റേന്നത്തെ പ്രാതലും ഞങ്ങൾക്ക് ഒരുക്കിയത്.

ഇടക്കിടെയെല്ലാം പൊതുവിടങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളുടെ അഭാവത്തെ കുറിച്ച് എനിക്ക് ഓർക്കാതിരിക്കാൻ പറ്റിയില്ല. മല്ലിക്കുമായി ഞാൻ ആ വിഷയം സംസാരിച്ചെങ്കിലും അയാൾക്ക്‌ അതിൽ അസ്വാഭാവികത തോന്നിയില്ല. പെൺകുട്ടികൾ കൂട്ടംകൂട്ടമായി സ്കൂളുകളിലും കോളജിലും പോകുന്നത് നാളെ രാവിലെ കാണിച്ചു തരാമെന്ന് അയാൾ പറഞ്ഞു. മുംബൈയിലോ കേരളത്തിലോ അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ത്യയുടെ മറ്റു നഗരങ്ങളിലോ കാണുന്ന പോലെ “വർക്കിങ് വിമെൻ” ശ്രീനഗറിൽ ഉണ്ടാവില്ല. എനിക്ക് പിന്നെ ചിന്തിച്ചപ്പോൾ തോന്നി, കശ്മീരിലെ സ്ത്രീകളെ മറ്റു സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളുമായി എങ്ങനെ താരതമ്യം ചെയ്യും? വർഷങ്ങളായി അവർ ജീവിക്കുന്നത് ഒരു സംഘർഷ ഭൂമിയിലാണ്. മതപരമായും രാഷ്ട്രീയമായും അവർക്ക് വിലക്കുകൾ ധാരാളം ഉണ്ട്. സ്ത്രീകളുടെ വിദ്യാഭാസത്തിന് മുൻഗണന കൊടുക്കുന്നത് തന്നെ വളരെ വൈകിയാണ്. വിധവകളായ അമ്മമാർ അനവധി. കുടുംബഭാരം ഏറെ. വീട്ടിനുള്ളിൽ പരമ്പരാഗതമായ കൃഷികളിലും, കരകൗശല വിദ്യകളിലും ഏർപ്പെട്ടു കുടുംബം നടത്തിക്കൊണ്ടു പോകുന്ന സ്ത്രീകൾ ധാരാളം ഉണ്ടാവും. സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധിക ൾ തരണം ചെയ്യാൻ പുരുഷന്മാരോടൊപ്പം പങ്കു ചേരുന്നതി നോടൊപ്പം തന്നെ അവർക്കു കുടുംബത്തിലെ സ്ത്രീയുടെ റോൾ കൃത്യമായി പാലിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അവർക്കു മുകളിൽ മതത്തിന്റെയും പുരുഷന്റെയും നിയന്ത്രണം എപ്പോഴും ഉണ്ട്. ആ നിയന്ത്രണത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കു വരാൻ ആവാത്തവിധം കശ്മീരിലെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിസന്ധികൾ അവരെ ബന്ധനസ്ഥരാക്കുകയല്ലേ? കാണാതായ ആൺമക്കളെ കണ്ടുപിടിക്കാനായി കശ്മീരിൽ Association of Parents of Disappeared Persons (APDP) എന്നൊരു സംഘടന ഉണ്ട്. അവരെ പ്രതീക്ഷിച്ച് ഇരിക്കുന്ന അമ്മമാർ വീടിനുളളിൽ വീർപ്പുമുട്ടുകയാവും എത്രയെത്ര പെൺകുട്ടികളും സ്ത്രീകളും ആണ് ലൈംഗികാക്രമണങ്ങൾക്ക് ഇരയായിട്ടുള്ളത്? എട്ട് വയസ്സു കാരി പെൺകുട്ടിയെ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി ക്രൂരമായി ബലാത്സംഗം ചെയ്തു കൊന്നുകളഞ്ഞത് ഈ അടുത്ത കാലത്തല്ലേ?  സൈന്യം പോലും ലൈംഗികമായി സ്ത്രീകളെ ആക്രമിച്ചിട്ടില്ലേ? പേടിച്ചു വിറച്ചു ജീവിക്കുന്ന കുഞ്ഞുങ്ങളുണ്ടാവില്ലേ? ജമ്മു കശ്മീരിൽ സൈക്കോളജിക്കൽ കൗൺസിലിങ്ങിന് എത്തുന്ന സ്ത്രീകളുടെയും പെൺകുട്ടികളുടെയും എണ്ണം കൂടി വരികയാണെന്നുള്ള കുപ്‌വാരയിൽ നടത്തിയ പഠന റിപ്പോർട്ട് ഉണ്ട്. ഈ​ പഠനം ഇന്റർനാഷണൽ എജ്യൂക്കേഷൻ ആൻഡ് റിസർച്ച് ജേണലിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ആയിരത്തി തൊള്ളായിരത്തി തൊണ്ണൂറ്റി ഒന്നിൽ കുപ്‍വാര ജില്ലയിലെ കുനാൻ-പോഷ്പോര ഗ്രാമങ്ങളിൽ മിലിറ്റന്റ്‌സിനെ പിടിക്കാൻ വേണ്ടി ഇന്ത്യൻ  സൈന്യം നടത്തിയ സെർച്ച് ഒരു മാസ്സ് റേപ്പിൽ അവസാനിച്ചതിനെ  സംബന്ധിച്ച വാർത്തകൾ മാധ്യമങ്ങളിൽ വന്നിട്ടുമുണ്ട്. ഷോപ്പിയാൻ, ഹന്ദ്വാരാ, അങ്ങനെ എത്രയെത്ര കേസുകൾ! സമ്മർദങ്ങൾക്ക് വഴങ്ങി ജീവിക്കേണ്ടി വരുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് എങ്ങനെ ആരോഗ്യത്തോടെയുള്ള മനസ്സ് ഉണ്ടാവും? കുറച്ചു നാളെങ്കിലും കശ്മീരിൽ ഒരു ജോലി തരപ്പെട്ടെങ്കിൽ അവരോടൊപ്പം, അവരുടെ വിഷമ ങ്ങൾ പങ്കുവച്ച് താമസിക്കണമെന്ന് തോന്നാതിരുന്നില്ല. കശ്മീരിനെ കൂടുതൽ അറിയാൻ, ഒരു ഹ്രസ്വ സന്ദർശനം കൊണ്ടൊന്നുമാകില്ല. ഇത്തരം വിനോദ യാത്രകളിൽ കശ്മീരിലെ പച്ചപിടിച്ച താഴ്‌‌വാരകൾ പോലെ സുഖപ്രദമായ കാഴ്ചകളെ കണ്ണിൽ പതിയൂ. കശ്മീരാകെ പൊതിഞ്ഞിരിക്കു ന്ന ആ പച്ച പരവതാനിക്ക് കീഴെ, കശ്മീരി സ്ത്രീകളുടെ അടിച്ചമർത്തിയ സങ്കടങ്ങളും കണ്ണീരും രോദനവും നമ്മൾ കേൾക്കാതെ പോയാൽ യാത്ര പൂർണമാവില്ല എന്നാണ് എനിക്ക് തോന്നുന്നത്.

kasmir tourism

അടുത്ത ദിവസം ഉണർന്നപ്പോൾ ചാറ്റൽ മഴ പെയ്യുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഷിക്കാരയിൽ പൂക്കളുമായി ഒരു മധ്യവയസ്‌കൻ വന്നു. തണുപ്പേറെ കൂടിയതായി തോന്നി. ഹൗസ്‌ബോട്ടിലെ താമസം മതിയാക്കി, ഞങ്ങൾ രണ്ടു ബസ്സുകളിൽ ആയി സോനമാർഗിലേക്ക്  പുറപ്പെട്ടു.

സോനമാർഗ് പൊന്നിന്റെ പുൽത്തട്ട് എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. നാഷണൽ ഹൈവേ നമ്പർ വണ്ണിലൂടെയുള്ള യാത്രാമധ്യേ രണ്ടായിരത്തി ഏഴിൽ രൂപം കൊണ്ട ഗൻഡെർബാൽ ജില്ലയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന സിന്ധ് നദിയുടെ കരയിൽ അൽപനേരം ഞങ്ങൾ വിശ്രമിച്ചു. മചോയ്ഗ്ലേസിയറിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന സിന്ധ്, ഝലം നദിയുടെ ഒരു പ്രധാന പോഷക നദിയാണ്. നദിയിൽ വെള്ളം കുറവായിരുന്നു, പക്ഷേ, നല്ല ഉരുളൻ കല്ലുകളും തെളിനീർ ജലവും കാണാം. കൂടെയുള്ളവർ പാറകളിൽ പോസ് ചെയ്തു ഫൊട്ടോ എടുത്തു. സെൽഫികൾക്ക് ഒട്ടും കുറവില്ല.

സോനമാർഗ് അടുക്കുന്തോറും തണുപ്പേറി വന്നു, മഞ്ഞുമലകൾ ദൂരെ കാണാറായി. അവിടെ ഏതാണ്ട് ഉച്ച വരെ മഞ്ഞു പെയ്യുന്നുണ്ടായിരുന്നു. വല്ലാത്ത തണുത്ത കാറ്റ്. അവിടെ നിന്ന് സീറോ പോയിന്റിലേക്ക് പോകണമെങ്കിൽ പ്രൈവറ്റ് ടാക്സി വേണം. ഡ്രൈവർമാരൊക്കെ വിലപേശൽ. തമ്മിലെന്തൊക്കെയോ കശ്മീരി ഭാഷയിൽ പറയുന്നത് കേൾക്കുമ്പോൾ എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും അടിയുണ്ടാവുമെന്നു തോന്നിപ്പോകും. പക്ഷെ ഒന്നുമുണ്ടായില്ല. പേശി പേശി എണ്ണായിരം രൂപയിൽ നിന്ന് അയ്യായിരം രൂപയായി ടാക്സിയുടെ റേറ്റ് ഞങ്ങൾ കുറപ്പിച്ചു. ആറ് പേർ ഒരു വണ്ടിയിൽ എന്ന കണക്കിൽ പുറകെ പുറകെയായി യാത്ര തുടങ്ങി. കാർഗിൽ, ദ്രാസ്സ്, ലേ, റൂട്ടിലൂടെയുള്ള ആ യാത്ര പ്രതീക്ഷിച്ചപോലെ വളവുകളും കൊക്കകളും നിറഞ്ഞതാണ്. അകലെ നിന്ന് ലോറികൾ വരുന്നത് കാണുമ്പോൾ അൽപ്പം ആശങ്ക തോന്നാതിരിക്കില്ല. എതിരെ വരുന്ന വണ്ടിക്ക് സൈഡ് കൊടുക്കാൻ എല്ലായിടത്തും പറ്റില്ല. മരങ്ങൾ ഇല്ലാത്ത മലകൾ, ദൂരെ മഞ്ഞു മലകൾ കാണാം. അവക്കിടയിലൂടെ വെള്ളി രേഖകൾ പോലെ നദികളും വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും. അടുത്ത സമയത്തു തന്നെ മണ്ണിടിച്ചിൽ ഉണ്ടായതിനാലാവും വഴിയിൽ മണ്ണ് വീണിട്ടുണ്ട്. ഒരുതരം ഉരുളൻ കല്ലുകൾ. ഞങ്ങളുടെ വണ്ടി ഒരു വളവു തിരിഞ്ഞയുടൻ ഒരു ലോറി തൊട്ടു മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഡ്രൈവർ ഒരു നിമിഷം ഒന്ന് പതറി. ഞങ്ങളുടെ വണ്ടിക്ക് അൽപ്പം സ്പീഡ് കൂടുതൽ ആയിരുന്നു. പെട്ടെന്ന് ഡ്രൈവർ വണ്ടി സ്പീഡിൽ പുറകോട്ടെടുത്തു, വണ്ടി തെന്നി, ഡ്രൈവറും കൂടെ വന്ന ഗൈഡും അല്ലാഹുവിനെ വിളിച്ചുറക്കെ പ്രാർത്ഥിക്കാൻ തുടങ്ങി. ആ പ്രാർഥന കേട്ടപ്പോൾ ഞാൻ കരുതി, എല്ലാം കൈവിട്ടു പോയി എന്ന്. വണ്ടി രണ്ട് ചക്രത്തിൽ മാത്രമായി നിന്നു. തൊട്ടു പുറകെ ഞങ്ങളുടെ തന്നെ സംഘത്തിന്റെ വണ്ടി ആയിരുന്നു. അതിന് പുറകിൽ ഒരു വണ്ടിയിൽ നാല് പുരുഷന്മാരും. എല്ലാവരും ചടപടാന്നു ഇറങ്ങി വന്നു ഞങ്ങളുടെ വണ്ടിയെ പിടിച്ചു നാല് വീലിൽ ആക്കി. ഡ്രൈവർ അതോടെ വണ്ടിയുടെ വേഗം കുറച്ചു, വീണ്ടും ഞങ്ങൾ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി.

സീറോ പോയിന്റിൽ നിന്നും നോക്കിയാൽ കാണുന്ന ഒരു മലയിടുക്കിൽ സിന്ധ് തണുത്തുറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന പോലെ. ഞാൻ മഞ്ഞിലേക്കിറങ്ങി യില്ല, ബൂട്ടും ഗ്ലൗസും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. കൂനിക്കൂടി ഒരു ചായക്കടയിൽ ഇരുന്നു. ഒരു കട്ടൻ ചായ ഇരുപത്തഞ്ചു രൂപ. ഒരു സോസ്സർ ചൂടു മാഗ്ഗി നൂഡിൽസ് നാൽപ്പതു രൂപ. ചാടിയ കുടിച്ചു, മാഗ്ഗി ഷെയർ ചെയ്തു കഴിച്ചു ഞാൻ ഫൊട്ടോ  എടുത്ത് കറങ്ങി നടന്നു. സോനമാർഗിൽ തങ്ങാനുള്ള സൗകര്യം ഉണ്ട്. പക്ഷെ ഞങ്ങളുടെ പരിപാടിയിൽ അടുത്തുള്ള തടാകങ്ങളിലേക്കും ഗ്ലേസിയറിലേക്കും സവാരികൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ലായിരുന്നു. അതിനുള്ള സന്നാഹങ്ങളുമായിട്ടല്ല ഞങ്ങൾ വന്നത്. മഞ്ഞുകാല ത്ത് സോനമാർഗിലേക്കുള്ള വഴി തന്നെ അടക്കും. അന്ന് രാവിലെയൊക്കെ നിന്നിരുന്ന ഭാഗത്തൊക്കെ മഞ്ഞായിരുന്നു എന്ന് ചില ഡ്രൈവർമാർ പറഞ്ഞു. അവിടെ അപ്പോൾ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ച തുടങ്ങിയിട്ടില്ലായിരുന്നു.

സോനമാർഗിൽ നിന്ന് ഏതാണ്ട് അധിക ദൂരമല്ലാതെ താജിവാസ് ഗ്ലേസിയറിലേക്കു പോകാനാവും. അതുപോലെ പഴയ സിൽക്ക് റൂട്ടിലേക്കുള്ള വഴി തുടങ്ങുന്ന സ്‌ജോജി ലാ വെറും പതിനഞ്ച് കിലോമീറ്റർ അകലെ മാത്രമാണ്. പക്ഷെ ഞങ്ങൾക്ക് സമയമില്ലായിരുന്നു, തയ്യാറെടുപ്പും വേണ്ടത്രയില്ലാതെ ഗ്ലേസിയർ കാണാൻ പോവാൻ പറ്റില്ല. ഞങ്ങൾ സ്‌ജോജിലയിലെ വാർ മെമ്മോറിയൽ കാണാൻ തീരുമാനിച്ചു. ആയിരത്തി തൊള്ളായിരത്തി നാൽപ്പത്തിയേഴിൽ നടന്ന ഇന്തോ-പാക് യുദ്ധത്തിൽ പാകിസ്ഥാൻ സ്‌ജോജില പിടിച്ചെടുത്തു, പക്ഷെ ഏതാണ്ട് ഒരു വർഷവും രണ്ടു മാസവും രണ്ടാഴ്ചയും നീണ്ടു നിന്ന ആ യുദ്ധത്തിൽ അന്തിമ വിജയം ഇന്ത്യക്ക് തന്നെയായിരുന്നു. കശ്മീരിന് വേണ്ടിയുള്ള ആദ്യ യുദ്ധത്തിൽ അന്ന് മരിച്ച ഭടന്മാർക്ക് വേണ്ടി ഒരു മെമ്മോറിയൽ ഉണ്ട്. ആർമിയുടെ ഒരു പ്രധാന ബേസ് ക്യാമ്പ് കൂടിയുണ്ട് അവിടെ. കൂടെ വന്ന കുട്ടികൾ ‘ഭാരതമാതാ കീ ജയ്’ എന്നൊക്കെ ഉറക്കെ വിളിച്ചു ചുറ്റി നടന്നു. സന്ധ്യയോടടുത്തതിനാൽ ദുർഘടം പിടിച്ച വഴിയിലൂടെയുള്ള യാത്ര കഴിവതും വേഗവും വേണമെന്ന് ഡ്രൈവറും പട്ടാളക്കാരും ഓർമിപ്പിച്ചു. ഇനി ഒരു വേനൽക്കാലത്ത് സോനമാർഗിൽ താമസിച്ചു സ്‌ജോജിലാ കടന്നു ലേയിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്യണമെന്ന് മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ചു ചുരമിറങ്ങി. അന്ന് രാത്രി മുതൽ തിരിച്ചു വരുന്ന വരെ മല്ലിക് ഞങ്ങൾക്ക് ശ്രീനഗറിലെ ഹോട്ടൽ റോസ് പെറ്റലിലാണ് താമസം ഒരുക്കിയത്.

അടുത്ത ദിവസം രാവിലെ തന്നെ മല്ലിക് പെഹൽഗാമിലേക്കുള്ള യാത്രയെപ്പറ്റി വിശദമായി പറഞ്ഞു; അവിടേക്കുള്ള യാത്രക്കിടയിൽ ഞങ്ങളെ ആപ്പിൾത്തോട്ടവും അതിപുരാതനമായ ഒരു ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അവശേഷി ക്കുന്ന ഭാഗങ്ങളും, സ്‌പൈസ് മാർക്കറ്റിലും കൊണ്ടുപോകാമെന്നേറ്റു. ഇതിനിടയിൽ ഗ്രൂപ്പിലെ അംഗങ്ങൾ തമ്മിൽ തമ്മിൽ നന്നായി പരിചയപ്പെട്ടു തുടങ്ങിയിരുന്നു. എല്ലാവർക്കും ഒരു കൂന ഉത്തരവാദിത്വമാണ് സ്വന്തം വീടുകളിൽ. അവയിൽ നിന്ന് ഒന്നൂരി വന്നതാണ്. ജീവിതത്തിൽ ഒരുവേളയെങ്കിലും സ്വന്തം സ്വപ്നങ്ങളുമായി പറന്നു നടക്കാൻ താൽപ്പര്യമുള്ള സ്ത്രീകൾ, ഒരേ തൂവൽ പക്ഷികൾ…എല്ലാവർക്കും പറയാൻ സ്വന്തം അനുഭവങ്ങൾ തന്നെ ഏറെയുണ്ടായിരുന്നു.

പെഹൽഗാമിലോട്ടുള്ള യാത്ര എൻ എച്ച് നാൽപ്പത്തിനാലിലൂടെയാണ്. ശ്രീനഗറിൽ നിന്ന് കന്യാകുമാരിയിലേക്കുള്ള റോഡ്, ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും നീളം കൂടിയ ദേശിയ പാത. വഴിയോരത്ത് എന്നെ ആകര്ഷിപ്പിച്ച ചില ബോർഡുകൾ, കശ്മീർ യൂണിവേഴ്സിറ്റി, റൂമി കഫെ എന്നിവ കണ്ടെങ്കിലും അവിടൊക്കെ ഇറങ്ങി യൂണിവേഴ്സിറ്റി ക്യാമ്പസ്സിൽ കറങ്ങി, റൂമി കഫേയിൽ ഇരുന്നു ഒരു കാപ്പിയും കുടിച്ചിരിക്കാൻ പറ്റില്ലല്ലോ. ഗ്രൂപ്പ് ആയിട്ടുള്ള യാത്രകളുടെ പരിമിതികളിൽ ഒന്നിതാണ്, വ്യക്തിപരമായ താൽപ്പര്യങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കണം.

kashmir tourism

ആദ്യം ഞങ്ങളെ മല്ലിക് കൊണ്ടു പോയത് പുൽവാമ ജില്ലയിലെ ഒരു പ്രാചിന ക്ഷേത്രാവശിഷ്ടങ്ങൾ കാണിക്കാനാണ്. അവന്തിപുർ എന്ന സ്ഥലത്ത് ഝലം നദിക്കരയിലുള്ള ഈ ക്ഷേത്രം പണ്ട് ഒരു ഭൂമി കുലുക്കത്തിൽ നശിച്ചു പോയി. വിഷ്ണുവും ശിവനുമായിരുന്നു മുഖ്യ പ്രതിഷ്ഠകൾ. മുസ്‌ലിങ്ങൾ അല്ല ഈ ക്ഷേത്രം നശിപ്പിച്ചതെന്ന് ആദ്യമേ ഒരു സർദാർജി ഗൈഡ് വ്യക്തമാക്കിയത് ഞാൻ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചു. കശ്മീർ ആയതു കൊണ്ട് തെറ്റിദ്ധാരണകൾ ഉണ്ടാവാമല്ലോ. പ്രധാന കവാടം കഴിഞ്ഞാൽ കാണുന്നത് തുറസ്സായ ഒരു അങ്കണമാണ്. അവിടവിയായി കരിങ്കൽ സ്തൂപങ്ങളുടെ നിരയും അതിനിടയിൽ പൂന്തോട്ടങ്ങളും. സ്തൂപങ്ങളിലൊ ക്കെ ഹൈന്ദവ ദേവന്മാരെ കൊത്തിവച്ചിട്ടുണ്ട്. അനന്ത പദ്മനാഭനുമുണ്ട്. കൽപ്പടവുകൾ കേറിയിറങ്ങി വേണം സ്തൂപങ്ങളൊക്കെ കാണാൻ. ഇത്രയധികം സ്തൂപങ്ങളിൽ ശില്പങ്ങൾ കൊത്തിയ ശിൽപ്പികളെയും അതിനു പുറകിൽ അധ്വാനിച്ച കല്ലുവെട്ടുകാരെയും മനസ്സാ നമിച്ചു ഞാൻ അവിടെ നിന്നിറങ്ങി പാംപൂരിലേക്കുള്ള യാത്ര ആയി.

കുങ്കുമച്ചെടികളുടെ നാടാണ് പാംപുർ. കടും നീലയും ചുവപ്പും കലർന്ന പൂക്കളുടെ ഉള്ളിലെ ചുവന്ന കേസരം ഉണക്കിയെടുക്കുന്നതാണ് കുങ്കുമപ്പൊടി. മാർക്കറ്റിൽ ഇതിന് വളരെ ഡിമാൻഡ് ഉള്ളതിനാൽ വില വളരെയാണ്. കുങ്കുമപ്പൂക്കൾ വിടരുന്നത് നവംബറിൽ ആണ്. അതുകൊണ്ട്, പൂക്കളണിഞ്ഞ പാടങ്ങളുടെ ഭംഗി ആസ്വദിക്കാനായില്ല. ഞങ്ങളുടെ വണ്ടി ഒരു സ്‌പൈസ് മാർക്കറ്റിൽ നിർത്തി. കടയിലെ ചിലർ കുങ്കുമപ്പൊടി ഉണ്ടാക്കുന്നത് വിശദികരിച്ചു. കുങ്കുമപ്പൊടി ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രക്രിയക്ക് മനുഷ്യരുടെ പരിചരണവും കഠിനാധ്വാനവും വേണം. കുങ്കുമ പ്പൊടിയും മറ്റു സ്‌പൈസസും ഡ്രൈ ഫ്രൂട്സും വാങ്ങി ഞങ്ങൾ പിന്നീട് ആപ്പിൾ തോട്ടത്തിലേക്കാണ് പോയത്. കശ്മീരിലെ ആപ്പിൾ വിലക്കുറവും ശ്രേഷ്ഠവുമാണെന്നുള്ള ധാരണയിൽ ആവും.

kashmir boy

എല്ലാവരും ആപ്പിൾ വാങ്ങാനും, കായ്ചുകിടക്കുന്ന ആപ്പിളുകളോടൊപ്പം സെൽഫി എടുക്കാനും തുടങ്ങി. തോട്ടത്തിൽ മുയലുമായി ഒരു കാശ്മീരി ബാലൻ കറങ്ങി നടന്നു. അവന്റെ ഫൊട്ടോ എടുത്തപ്പോൾ പൈസക്കായി കൈ നീട്ടി. വീണ്ടും എടുത്തു ഫൊട്ടോകൾ. മുയലിനെപ്പോലെ നിഷ്‌കളങ്കനായ ഒരുകുട്ടി. ആപ്പിളുകളിൽ ഒരു വെളുത്ത നിറം പോലെ കാണാമായിരുന്നു. സംശയിക്കണ്ട, പഴങ്ങൾ കൊഴിയാതിരി ക്കാനായി അവിടെയും കീടനാശിനി പ്രയോഗിക്കുന്നുണ്ട്. പണ്ട്, വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, തെഹ്‌രി ഗഡ്‌വാളിലെവിടെയോ വച്ച് കഴിച്ച ആപ്പിളിന് എന്ത് മധുരമായിരുന്നു! അത്രയ്ക്ക് രുചിയുള്ള ആപ്പിൾ പിന്നീട് കഴിച്ചിട്ടേ യില്ല.

ഉച്ചയൂണ് കഴിച്ചിട്ടാണ് അനന്ത്നാഗ് ജില്ലയിലെ പെഹൽഗാമിലേക്ക് വണ്ടി വിട്ടത്. ഭൂപ്രകൃതി മെല്ലെ മാറി വന്നു. അതുവരെ സമതലങ്ങളിലൂടെ ആയിരുന്നു സഞ്ചാരം. ഇപ്പോൾ മലകൾ അടുത്ത്, മരങ്ങൾ കൂടി. നല്ല റോഡ്. ഇരുവശവും ഗ്രാമങ്ങൾ. ഗ്രാമങ്ങളിൽ വീടുകൾ, വീടുകൾക്ക് നിറമുള്ള കൂരകൾ. ഇടയ്ക്കിടെ വണ്ടികൾ ചെമ്മരിയാടിന്റെ പറ്റങ്ങൾ കടന്നു പോകാനായി മെല്ലെ ആക്കും. ആട്ടിൻ പറ്റങ്ങൾ ദൂരെ കുന്നിറങ്ങി വരുന്നതും കണ്ടു. സ്ത്രീകൾ എന്തോക്കെയോ വീട്ടുമുറ്റത്തിട്ട് ഉണക്കുന്നു. ബസ്സിന്റെ ജനാലയിലൂടെ അത് കശ്മീരി മുളകുകൾ ആണോ എന്ന് എനിക്ക് സംശയം തോന്നി. ചിന്നാർ മരങ്ങളുടെ ഇലകൾ മഞ്ഞ നിറമായിത്തുട ങ്ങുന്നേ ഉള്ളു. എല്ലാ സീസണിലും കശ്മീരിൽ പോവണം. എന്നാലെ കശ്മീരിന്റെ സൗന്ദര്യം ആസ്വദിക്കാനാവൂ. പാതവക്കത്തും മലയോരങ്ങളിലും പറമ്പുകളിലുമെല്ലാം പലതരം വൃക്ഷങ്ങൾ. പൈൻ മരങ്ങളും ദേവദാരുക്കളും ചിനാറുകളും. കൃഷിയുടെ നാടാണ് എന്ന് പഹൽഗാം എന്ന് പറയാം. നമ്മുടെ നാട്ടിലെ കച്ചിത്തൂണുകൾ പോലെ ഒരു മരത്തിനു ചുറ്റും എന്തോ സൂക്ഷിച്ചു വച്ചിട്ടുണ്ട്. വരാനിരിക്കുന്ന മഞ്ഞുകാലത്തി നുള്ള ഇന്ധനം ആവും. പഹൽഗാം എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം തന്നെ “ആട്ടിടയരുടെ ഗ്രാമം” എന്ന് ഞാൻ ഈയിടെ യാത്ര കഴിഞ്ഞു വായിച്ചി രുന്നു. ഒരു നിമിഷം പോലും ജനലിലൂടെയുള്ള എന്റെ കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് കണ്ണ് പറിച്ചെടുക്കാനായില്ല. പലപ്പോഴും ബസ് നിർത്തിച്ചു ആ റോഡിലൂ ടെ, ആ ആട്ടിൻ പറ്റങ്ങളോടൊപ്പം നടന്നിരുന്നെങ്കിൽ എന്നാശിച്ചു. ഗ്രാമത്തിലെ ചായപ്പീടികയിൽ ഒന്നലസമായിരുന്നു, വരുന്നവരോടും പോകുന്നവരോടും കൊച്ചു വർത്തമാനം പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ എന്ന് ഇപ്പോൾ, ഇതെഴുതുന്ന നിമിഷം പോലും തോന്നുന്നു.

ഇനി പോകുമ്പോൾ പഹല്ഗാമിൽ തീർച്ചയായും കുറച്ചു ദിവസം തന്നെ തങ്ങണം എന്ന് ശക്തമായി തോന്നിയത് ബസ് ആരുവാലിയിൽ നിർത്തിയപ്പോഴാണ്. ബസ്സിന്റെ ജനലിലൂടെ കണ്ട ലിഡ്‌ഡർ നദി തൊട്ടടുത്ത്. പച്ചച്ച താഴ്‌വര, ശരിക്കും പച്ച പരവതാനിപോലെ. അധികം ദൂരെയല്ലാതെ മലകളും മരങ്ങളും. അങ്ങിങ്ങായി കുതിരകൾ നിൽപ്പുണ്ട്‌. ശുദ്ധ വായു, വിശാലമായ ആകാശം, തെളിനീരുള്ള ലിഡ്‌ഡർ നദി, മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ മലകൾ, എവിടെയോ ജീവിതത്തിന്റെ പൊരുൾ തേടി എന്റെ ശരീരം വിട്ടുപോയ മനസ്സിനെ തിരിച്ചു പിടിക്കാൻ ഞാൻ പാടുപെട്ടു. ഇവിടെത്തന്നെയല്ലേ ഭൂമിയിലെ സ്വർഗം?

kashmiree girl

ഒരു കുതിരക്കാരനും ഒപ്പം ഒരു കൊച്ചു പെൺകുട്ടിയും അടുത്തെത്തി. ഞാൻ അവളുടെ ഫൊട്ടോ എടുത്തോട്ടെ എന്ന് ചോദിച്ചു. ചിരിച്ചു കൊണ്ട് അവൾ തലയാട്ടി. ഓറഞ്ച് നിറത്തിലുള്ള ദുപ്പട്ടകൊണ്ട് മുഖം പാതി മറച്ചിരിക്കുന്നു. ദുപ്പട്ട മാറ്റാതെ ഒരു ഫൊട്ടോ എടുത്തു. പിന്നെ ഞാൻ അവളുടെ ദുപ്പട്ട പതുക്കെ താഴ്ത്തി. ഒരു സുന്ദരികുട്ടിയല്ലേ നീ എന്ന് പറഞ്ഞു മറ്റൊരു പടം കൂടി പിടിച്ചു. അവളുടെ ചിരി വിടർന്നു. നാണത്തോടെ അവൾ അച്ഛന്റെ പിന്നാലെ ഓടി.  നിന്നെ ഞാനോർത്തു… ‘സുഫികളുടെ പട്ടണത്തിലെ’ പെൺകുട്ടീ,  നിന്റെ പിടച്ചിലും വേദനയുമെല്ലാം എന്റെ ഉള്ളിൽ നിറഞ്ഞു. നിന്നെപ്പോലെ ഒരു പെൺകുട്ടിയല്ലേ ഇവളും. ഇങ്ങനെ നീയും ചിരിച്ചിരുന്നില്ലേ. ഇവൾ, ഈ ഇടയപ്പെൺകിടാവിന് സന്തോഷം മാത്രം ഉണ്ടാവട്ടെ.

ആരുവാലിയിൽ നിന്ന് അടുത്തതായി ബേതാബ് താഴ്‌വരയിലേക്കാണ് മല്ലിക് ഞങ്ങളെ കൊണ്ട് പോയത്. പഹല്ഗാമിൽ താഴ്‌വരകൾ ധാരാളമാണ്. ബേതാബ് വാലി ഒരു പ്രധാന സിനിമ ലൊക്കേഷൻ ആണ്. ബേതാബ് എന്ന സിനിമ അവിടെ ഷൂട്ട് ചെയ്ത ശേഷമാണ് ആ താഴ്‌വര യുടെ പേര് അങ്ങനെ ആയതെന്നാരോ പറഞ്ഞു. തണുപ്പിന്റെ ശക്തി കൂടി വന്നു, കാറ്റും ഉണ്ട്. കൂടെയുണ്ടായിരുന്നവർ മൂത്രപ്പുര തിരക്കി നടന്നു. ഞാനും ദീപയും അവരുടെ കൂടെ കൂടി. മൂത്രം ഒഴിക്കുന്നതിന് പത്തു രൂപയാണ് ചാർജ്. ദീപ തിരിച്ചു വന്നു പേശാൻ പോയി, പത്തു രൂപയുടെ മൂത്രം ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെന്ന് പറഞ്ഞു. പാവം ആ കശ്മീരി അത് കേട്ട് ഉറക്കെ ചിരിച്ചു.

അവിടെ നിന്ന് ചന്ദൻവാടിയിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ വഴിയിൽ ഒരു ഷൂട്ടിങ് നടക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ബസ്സിനുള്ളിൽ ഇരുന്നു നോക്കിയപ്പോൾ ഭീകരവാദികളെ പോലെ ചിലർ തോക്കുകൾ പിടിച്ചു ഒരു വാഹനത്തിലിരി ക്കുന്നു. ഇത് സിനിമ ഷൂട്ടിംഗ് അല്ല ശരിക്കും ഭീകരവാദികൾ ആണെങ്കിലോ എന്ന് ഞങ്ങൾ പരസ്പരം പറഞ്ഞു. പിന്നെ ബസ്സു വിട്ടപ്പോൾ റ്റാറ്റാ പറയാൻ മറന്നില്ല.

kashmir tourism

ചന്ദൻവാടി മറ്റൊരു നൊസ്റ്റാൾജിക് സ്ഥലമാണ്. അവിടെ നിന്നാണ് അമർനാഥിലേക്കുള്ള എൻട്രി പോയിന്റ്. ഞാൻ എന്റെ അമ്മാവൻ രാജൻ കാക്കനാടനെ ഓർത്തു. വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് അമർനാഥ് ഗുഹയിലേക്കുളള യാത്ര നടത്തിയത് ഈ വഴിയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ‘അമർനാഥ് ഗുഹയിലേക്ക്’ എന്ന പുസ്തകം അമർനാഥിലേക്കുള്ള യാത്രാമധ്യേ ഉണ്ടായ അനുഭവങ്ങളും, കഥകളും നിറഞ്ഞതാണ്. പഹല്ഗാമിൽ നിന്ന് കാൽനട യായി അമർനാഥ് ഗുഹയിലേക്ക് അദ്ദേഹം താണ്ടിയ വഴികളിൽ ഒന്നിലാണ് ഞാൻ നിൽക്കുന്നതെന്ന് ഓർത്തപ്പോൾ എന്തോ ആ സ്ഥലവുമായി ആത്മബന്ധം തോന്നി. ഏതോ ഒരു മുസ്‌ലിം ആട്ടിടയൻ തന്റെ കാണാതെ പോയ ആടിനെ തിരക്കി കാടുകളിൽ അലഞ്ഞപ്പോൾ കണ്ടെത്തിയ ഗുഹയും ഗുഹക്കുള്ളിലെ സ്വാമിയും ഓർമ്മ വന്നു. ആ ആട്ടിടയനാണ് അമർനാഥ് ഗുഹയെ പറ്റി ആദ്യമായി ഗ്രാമവാസികൾക്ക് പറഞ്ഞു കൊടുത്തതായുള്ള കഥ നൂറ്റാണ്ടുകളായി പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. ചന്ദൻവാടിയിലെ ചായക്കടയിൽ ഇരുന്നു ഞാൻ രാജിച്ചായനെ ഓർത്തു. ആ കടയിലെ ജനലിലൂടെ ഉള്ള കാഴ്ച അതിമനോഹരമാണ്. ദൂരെ ലിഡ്‌ഡർ ഒഴുകുന്നു. മലകൾ, ആട്ടിന്പറ്റങ്ങൾ ഇറങ്ങിവരുന്ന കുന്നുകൾ. സന്ധ്യയോ ടെ ഞങ്ങൾ മടങ്ങി, മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെ ഞാനും.

അടുത്ത ദിവസം ഗുൽമാർഗിലേക്കായിരുന്നു പ്രധാന യാത്ര. ഗുൽമാർഗ് ബാരാമുള്ള ജില്ലയിലാണ്. പണ്ട് സായിപ്പിന്റെ കാലത്തു ചൂടുകാലം തരണം ചെയ്യാൻ ഗുൽമാർഗ്ഗിലേക്കായിരുന്നു യാത്ര. ഗോൾഫ് കളിയ്ക്കാൻ പറ്റിയ സ്ഥലം. സ്ത്രീകൾക്കായി ഒരു ഗോൾഫ് കോഴ്സ് ഇവിടെ പണ്ടേ ഉണ്ടായിരുന്നു. സ്കീയിങ് നടത്താനാണ് സന്ദർശകർ കൂടുതലും വരുന്നത്. നാഷണൽ വിന്റർ ഗെയിംസ് നടത്താറുണ്ട്. ഗുൽമാർഗിലെ ഗൊണ്ടോലയിൽ (കേബിൾ കാർ) കയറുക എന്നതായിരുന്നു ഞങ്ങളുടെ പ്രധാന പരിപാടി. രണ്ടു സ്റ്റേജിലായിട്ടാണ് ഗൊണ്ടോല യാത്ര. ഫ്രഞ്ച് നിർമിതമായ ഗൊണ്ടോലകൾ. ആദ്യത്തെ സ്റ്റേജിൽ ഏതാണ്ട് മൂവായിരം മീറ്റർ ഉയര ത്തിൽ ഉള്ള കോംഗ്‌ദൂരി പീക്കിലെത്താം. അവിടെ നിന്ന് ഏകദേശം നാലായിരം മീറ്റർ ഉയരത്തിലാണ് അടുത്ത സ്റ്റേജ് യാത്ര. അഫർഫട് പീക്കിലോട്ടുള്ള യാത്ര. kashmir tourism

ഗൊണ്ടോലയിൽ കയറാൻ പേടിയുള്ളവരൊക്കെ താഴെ ബസ്സിൽ കാത്തിരുന്നു. കുറച്ചു പേർ ആദ്യ സ്റ്റേജ് മതിയെന്ന് വച്ചു. ഞാൻ എന്തായാലും അഫർവാത് എങ്കിൽ അഫർവാത് എത്തിയെ പറ്റു എന്ന് വിചാരിക്കുന്ന ഗ്രൂപ്പിൽ ആയിരുന്നു. താഴെ താഴ്‌വര പലപ്പോഴും മേഘം വന്നു മൂടുന്നുണ്ടായിരുന്നു. എങ്കിലും ദൂരെ ഭൂമിയിലേക്ക് പറ്റിച്ചേർന്നു ചുവന്ന പരാവതാനി പോലെ എന്തോ ഒരിനം പൂക്കൾ കാണാമായിരുന്നു. ഉയരത്തിലോട്ട് പോകുന്തോറും തണുപ്പ് കൂടി വന്നു. താഴ്വാരത്തിലെ പൈൻ മരങ്ങളും ഫിർ മരങ്ങളും വരകൾ പോലെ തോന്നിച്ചു. ചില കുടിലുകൾ ആദ്യ പകുതി യാത്രയിൽ കണ്ടിരുന്നു. പിന്നങ്ങോട്ട് ജനവാസമില്ല, മരങ്ങളുമില്ല. മലകൾ മാത്രം. പീക്കിലെത്തി ഞങ്ങൾ കറങ്ങി നടന്നപ്പോഴാണ് ചുവന്ന പരവതാനിയുടെ ഉറവിടം കാണുന്നത്. പാറയിടുക്കുകളിലൊക്കെ പടർന്നു പറ്റി പിടിച്ച ചുവന്ന നിറമുള്ള ഒരുതരം ചെടികൾ. മുകളിൽ കാറ്റും തണുപ്പും നന്നായിട്ടുണ്ടായിരുന്നു. ഒന്നാം ഘട്ടം വരെ, ട്രെക്ക് ചെയ്തു, ഇലയും, പൂവും, മണ്ണും, ആളുകളെയും കണ്ടു വന്നു അഫർവാത്തിലേക്കു ഗൊണ്ടോല യാത്ര നടത്തിയിരുന്നെങ്കിൽ നന്നായി എൻജോയ് ചെയ്യാമായിരുന്നു. പക്ഷെ സമയം എടുക്കും. നിശ്ചിത പരിപാടികളുമായി, നിർദിഷ്ട ദിവസങ്ങളിൽ യാത്രകൾ നടത്തി മടങ്ങുന്നത് പലപ്പോഴും മനസ്സിന് മതിയാവില്ല. പ്രത്യേകിച്ച് സമയ ബന്ധിതമല്ലാത്ത യാത്രകളുടെ തീഷ്ണത രാജിച്ചായന്റെ അനുഭവങ്ങളിലൂടെ അറിഞ്ഞതിനാലാവും, എന്റെ യാത്രകളിൽ പലപ്പോഴും ഞാൻ തൃപ്തയല്ലയിരുന്നു. ഇപ്പോഴും അനുഭവങ്ങളുടെ തീവ്രത ഇല്ലാത്തപോലെ തോന്നി.

ഗുൽമാർഗിൽ നിന്ന് ശ്രീനഗറിലേക്ക് തിരിച്ചു വന്നപ്പോഴേക്കും സന്ധ്യ ആവാറായി. നഗരത്തിൽ തിരക്കുണ്ടായിരുന്നു പ്രത്യേകിച്ചും മാർക്കറ്റ് ഏരിയാൽ കൂടി കടന്നു വന്നപ്പോൾ. ഹസരത്ബാൽ ദേവാലയമായിരുന്നു ലക്ഷ്യം. സ്ത്രീകൾക്ക് പ്രവേശനമുണ്ടോ എന്ന് സംശയിച്ചിരുന്ന എന്നെ പള്ളിയിലേക്ക് പ്രാർത്ഥനക്കായി വന്ന ഒരു മധ്യവയസ്‌കൻ സ്ത്രീകൾക്ക് വേണ്ടിയുള്ള ഭാഗം കാണിച്ചു തന്നു. നിങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ അതിഥിയല്ലെ, അകത്തേക്ക് വരൂ എന്ന് പറഞ്ഞാണ് എന്നെ ക്ഷണിച്ചത്.

പള്ളിയുടെ പ്രധാന ഹാളിനോട് ചേർന്നുള്ള മുറിയിൽ പത്തിരുപതു മുസ്‌ലിം സ്ത്രീകൾ പ്രാർഥിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അത്ര ഏറെ സ്ത്രീകളെ ഒരുമിച്ചു ശ്രീനഗറിൽ കണ്ടത് ആ പള്ളിയിൽ വച്ച് മാത്രമാണ്. ഞാൻ മനസ്സ് നിറയെ പ്രാർഥിച്ചു. കശ്മീരിൽ സമാധാനത്തിനല്ലാതെ എനിക്കെന്താ പ്രാർഥിക്കാനുള്ളത്?

രാത്രി ഏറെ വൈകും വരെ ഷോപ്പിങ് നടത്തുകയായിരുന്നു പിന്നീട്. എന്റെ വാങ്ങലൊക്കെ വേഗം നടത്തി ഞാൻ കടകൾക്ക് പുറത്തു വന്നു റോഡരുകിൽ മറ്റുള്ളവരെ കാത്തു നിന്നു. വാഹനങ്ങൾ ചീറിപ്പാഞ്ഞു പോകുന്നുണ്ട്. അപ്പോഴേക്കും റോഡൊക്കെ ഏതാണ്ട് വിജനമായിരുന്നു. എന്നാലും ആ ഷോപ്പിങ് കോംപ്ലക്സിൽ ടൂറിസ്റ്റുകളെ എത്തിക്കുന്നുണ്ടാ യിരുന്നു. കശ്മീരിൽ വിനോദയാത്രക്ക് വരുന്നവരിൽ ആ ദിവസങ്ങളിൽ ഞാൻ കണ്ടത് തമിഴരെയും ബംഗാളികളെയുമാണ്.

റോഡരുകിൽ ഏതാനും അപരിചിതരും ഞങ്ങളുടെ ബസ്സിന്റെ ഡ്രൈവറും മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളു. ഞാൻ അവരോടൊപ്പം ഒരു കലുങ്കിൽ ഇരുന്നു സൗഹൃദ സംഭാഷണം തുടങ്ങി. അതിലൊരാൾ വളരെ ശ്രദ്ധയോടെ കേരളത്തിലെ വെള്ളപ്പൊക്കത്തെ പറ്റി ചോദിച്ചറിഞ്ഞു. കാർമേഘക്കൂട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ ഇടയ്ക്കിടെ മുഖം കാണിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഇടക്കെപ്പോഴോവീണുകിട്ടിയ ഒരു നിലാവെളിച്ചത്തിൽ ഞാൻ അൽപ്പം ദൂരെ റോഡിന്റെ എതിർ സൈഡിൽ ഒരുസ്ത്രീയും പുരുഷനും നിൽക്കുന്നത് കണ്ടു, പതുക്കെ അവരുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അത്താഴം കഴിഞ്ഞു നടക്കാനിറങ്ങിയ ദമ്പതികളായിരുന്നു. അവരോടും കുറച്ചു നേരം ലോഹ്യം പറഞ്ഞു, തിരിയെ റോഡ് ക്രോസ്സ് ചെയ്യാനായി നിന്ന എന്നെ അപരിചിതനായ ഒരു മനുഷ്യൻ കൈപിടിച്ച് ബസ്സിന്റെ അടുത്തെത്തിച്ചു.

യാത്രയുടെ അവസാന ദിവസം ഉച്ച വരെ ഉദ്യാനങ്ങൾക്കായി മാറ്റി വച്ചു. വാസ്തവത്തിൽ ഉദ്യാനങ്ങളിലൂടെ നെട്ടോട്ടം നടത്തി എന്ന് പറയുന്നതാവും നല്ലത്. ഷാലിമാർബാഗ്, ചാഷ്മാ സാഹി, മുഗൾ ഗാർഡൻസ് എന്നിവ കണ്ടോ എന്ന് ചോദിച്ചാൽ കണ്ടു എന്ന് മാത്രമേ പറയാനാവൂ. ആസ്വദിക്കാനായില്ല. പൂക്കൾ കാണണോ ഫൊട്ടോ എടുക്കണോ എന്നറിയാതെ എല്ലാരും ഓടി നടന്നു.

കശ്മീർ യാത്ര തീരുകയാണ് ഇപ്പോൾ, തുടക്കം മാത്രമാണ് എന്ന് ഞാൻ സ്വയം ആശ്വസിക്കുന്നു. ഋതുക്കൾ മാറി വരുന്നത് അനുസരിച്ചു വീണ്ടും വീണ്ടും വരണം. ചിന്നാർ ഇലപൊഴിക്കുന്നതും, തുലിപ് വിരിയുന്നതും കാണണം. മഞ്ഞുമലകളിൽ സൂര്യകിരണങ്ങൾ പതിയുന്നത് കാണണം. കുങ്കുമപാടങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂക്കൾ നുള്ളുന്നത് കാണണം, പഹല്ഗാമിൽ ആട്ടിടയൊരൊത്തു അലയണം, കശ്മീരി സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ഇരുന്നു പേപ്പർമാഷേ ആർട് പഠിക്കണം, സ്കൂൾ കുട്ടികളോടൊപ്പം ഉദ്യാനങ്ങളിലൂടെ കളിച്ചു നടക്കണം, കശ്മീർ യൂണിവേഴ്‌സിറ്റിക്ക് അടുത്തുള്ള റൂമി കഫെയിൽ ഇരുന്നു കാപ്പി കുടിക്കണം. ആരുവാലിയിൽ പുൽത്തകിടി യിൽ പേരറിയാത്ത ഇടയപ്പെൺകുട്ടിയുമായി കഥ ചൊല്ലിയിരിക്കണം. ഒരു യാത്രയുടെ ആദ്യ സ്പന്ദനങ്ങൾ മാത്രമാണിത്. യാത്ര ബാക്കി നിൽക്കു കയാണ്. എന്റെ തിരിച്ചു വരവിനായി കശ്മീർ കാത്തിരിക്കയാണ്.

Get Malayalam News and latest news update from India and around the world. Stay updated with today's latest Features news in Malayalam at Indian Expresss Malayalam.

ഏറ്റവും പുതിയ വാർത്തകൾക്കും വിശകലനങ്ങൾക്കും ഞങ്ങളെ ഫെയ്സ്ബുക്കിലും ട്വിറ്ററിലും ലൈക്ക് ചെയ്യൂ